जतिबेला भारतीय नाकाबन्दी उत्कर्षमा थियो । सीमामा मधेसी दल धर्नामा थिए । त्यतिबेलै वीरगन्जका एक हूल युवा एउटा घरको कोठामा गिटार र ड्रम बजाउँदै गीत गाउँथे । ‘उता धर्ना, आन्दोलन र नाकाबन्दी छ । यता हामी गीत गाएर बसिरा’छौँ ।’ उनीहरूबीच संवाद हुन्थ्यो, ‘साथीहरू पेट्रोल सप्लाई गरेरै लखपति भैसके । हामीचाहिँ रमाइलोमै मस्त ।’

यो गीत गाउने समूहले टाइमपास मात्र गरिरहेको थिएन, उनीहरू युट्युब च्यानल ‘संस्कृति अनप्लग्ड’का लागि रिहर्सल गरिरहेका थिए । ‘संस्कृति’ वीरगन्जको त्यस्तो समूह हो जसले कला, संगीतको क्षेत्रमा वीरगन्जको परिचय बदलेको छ । व्यापारका लागि परिचित सहरमा संस्कृतिको विकास गरिरहेको छ । 

चार वर्षअघि संस्कृतिका केही युवा मिलेर सहयोग रकम जुटाए । संकलित रकमबाट माईस्थानमा ‘कुटुम्ब’को लाइभ शो गरे । सम्भवत: वीरगन्जको इतिहासमै यस्तो किसिमको पहिलो सांगीतिक शो थियो त्यो । त्यसपछि उनीहरूमा उत्साह थपियो । संस्कृतिमा भोलेन्टियर काम गर्नेहरूको संख्या नै ३० पुग्यो भने संस्कृतिले करिब १ सयवटा इभेन्ट सम्पन्न गरिसकेको छ ।

फोटोग्राफी वर्कसप, आर्ट वर्कसप, फिल्म स्क्रिनिङ, थिएटर, फोटो प्रदर्शनी, वीरगन्ज युथ फेस्टिभलजस्ता इभेन्ट संस्कृतिका सम्झनलायक काम हुन् । वीरगन्जमा लाइभ म्युजिकको संस्कार संस्कृतिले नै भित्र्याएको हो । सुरुमा विभिन्न इभेन्टमा आउने दर्शक भुलाउन स्थानीय ब्यान्डले लाइभ म्युजिक प्रस्तुत गथ्र्यो । संस्कृतिका संस्थापक मनिष पौडेल भन्छन्, ‘त्यसैबाट बानी बसेर अहिले त होटल तथा रेस्टुराँहरूमा लाइभ म्युजिक गर्नेहरूको कमी छैन ।’ 

संस्कृतिको सहकार्यमा भर्खरै मात्र फज फ्याक्ट्री प्रोडक्सनले स्थानीय ‘झिझिँया’ (जुन वीरगन्ज क्षेत्रको प्राचीन संस्कृति) सम्बन्धी एउटा म्युजिक डकुमेन्ट्री तयार पारेको छ, जसमा वीरगन्जमा हिँड्ने टाँगा र रिक्साको आवाजदेखि चिया पकाउँदा निस्कने आवाजलाई धुनका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । अत्यन्तै नौलो प्रयोगका रूपमा झिझिँयालाई कलात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास भएको छ त्यसमा । 

त्यसैगरी ‘वीरगन्ज फोटो प्रोजेक्ट’ नयाँ कन्सेप्ट हो । वीरगन्ज क्षेत्रमा लिइएका राम्रा तस्बिरहरूको एउटा अर्काइभकै रूपमा वीरगन्ज फोटो प्रोजेक्ट सञ्चालन भएको छ । यो प्रोजेक्टको वेबसाइटमार्फत वीरगन्जलाई तस्बिरको माध्यमबाट बुझ्न थप सहज हुन्छ ।

यसरी जन्मियो संस्कृति

मनिष पौडेल (३० वर्ष) संस्कृतिका संस्थापक हुन् । इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङमा डिप्लोमा गरेका मनिषको परिचय एउटा मात्र छैन । उनी राम्रा फोटोग्राफर, म्युजिक भिडियो एडिटर, पत्रकार तथा अभियन्ता पनि हुन् । उनी त्यतिबेला फोटोग्राफी र कान्तिपुर टेलिभिजनको वीरगन्ज अफिसमा भिडियो एडिटर थिए ।

कामले वाक्क भएपछि उनमा थप शिक्षा र अवसर खोज्न राजधानी छिर्ने भूत सवार भयो, तर उनका एक परिचित दाइले आफ्नै ठाउँमा केही गर, भनेर एक वर्ष सम्म मोटिभेट गरे । सुरुमा त उनलाई वीरगन्जमा यस्तो काम सम्भव छैन भन्ने लाग्यो, तर प्रयास गर्न आफूभन्दा साना भाइ–बहिनीलाई साथमा लिएर ‘संस्कृति’ लाई जन्म दिए उनले ।

अहिले संस्कृति आफैंमा ब्रान्ड बन्यो । इभेन्टहरूको सुरुवात गरिसकेपछि संस्कृतिलाई मुनाफारहित संस्थाका रूपमा दर्ता गरियो । संस्कृतिसँग धेरै जना आबद्ध भए पनि खासगरी पाँच जनाले यसलाई ह्यान्डल गरिरहे । त्यसमध्येकी एक हुन्— एलिसा उदास (२० वर्ष) । उनी वीरगन्जको एक विद्यालयमा टिचिङ गर्छिन् । कमर्सको स्टुडेन्ट भए पनि उनले संस्कृतिले आयोजना गरेको आर्ट वर्कसपमा आर्ट सिकिन् । संस्कृतिको आर्ट विधा उनकै जिम्मामा छ ।

रोनित सिंह (२४ वर्ष), संस्कृतिका प्रोग्राम कोअर्डिनेटर हुन् । उनको रुचि फोटोग्राफी तथा म्युजिकमा छ । सेन्चुरी बैंक वीरगन्ज शाखामा कार्यरत सिंह संस्कृतिका लागि सिंगर, ड्रमर, गिटारिस्ट तथा फोटोग्राफर हुन् । सुदीप शाक्य (२४ वर्ष) संस्कृतिको फाइनान्स हेर्छन् । इभेन्ट कसरी गर्ने, के गर्ने भन्ने सुदीपकै हातमा हुन्छ । उनी भर्खरै राजधानी छिरेका छन् । राजधानी बसेर अनलाइन बिजनेस गरे पनि उनले संस्कृतिलाई माया मारिसकेका छैनन् ।

मुन्ना सर्राफ (२७ वर्ष) संस्कृतिका प्रोग्राम कोअर्डिनेटरसँगै थिएटर विधा हेर्छन् । संस्कृतिले वीरगन्जमा आयोजना गरेको दुईवटा थिएटरमा उनैले नेतृत्व गरे । उनले मण्डलामा समेत आफ्नो कला प्रस्तुत गरिसकेका छन् । संस्कृतिले विभिन्न स्कुल–कलेजमा ‘मोटिभेसनल टक सिरिज’ पनि सञ्चालन गर्दै आएको छ । 

कला र संस्कृतिले समाजलाई जोड्छ भन्ने ‘संस्कृति’को बुझाइ छ । ‘संस्कृति अनप्लग्ड’ अन्तर्गत युट्युबमा वीरगन्जका प्रतिभाहरूको एक दर्जनभन्दा बढी प्रस्तुति हेर्न सकिन्छ । अवसरका लागि राजधानी छिर्नैपर्छ भन्ने बाध्यताको अन्त्य वीरगन्जमा यिनै युवाहरूले गरे, जसले वीरगन्जमा अनेकन अवसर जुटाएर सीप सिकायो । मासिक ३ वटा सम्म इभेन्ट गरिरहेको ‘संस्कृति’ मधेस आन्दोलन पछि केही सेलाएको छ ।

केही महिनाभित्रै संस्कृतिले ‘वीरगन्ज युथ फेस्टिभल’ को सेकेन्ड इपिसोड गर्ने तयारी गरिरहेको छ । जे गरे पनि साझा समस्या बजेटकै छ । ‘जहिल्यै पनि स्पोन्सर खोज्दै हात फैलाउनुको विकल्प छैन ।’ मनिष भन्छन्, ‘यति राम्रो काम गरिरहेका छौं । हामी यति सहयोग गर्छौं भन्ने मान्छे फेला पार्न मुस्किल छ, तैपनि हामीले मन मारिसकेका छैनौँ ।’ 

त्यसो त वीरगन्ज आफैंमा ऐतिहासिक सहर हो । पुरानो नाम ‘गहवा’ भए पनि सन् १८९७ अर्थात् १ सय २० वर्षपहिले तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री वीरशमसेरले वीरगन्ज सहर बसाएको बताइन्छ । संस्कृति हालै मात्र महानगरपालिका बनेको त्यही वीरगन्जको इतिहासमा एउटा इँटा थप्न तल्लीन छ ।